Dziedziczenie czubatości i barwy upierzenia u czubatek polskich
Hodowla czubatek polskich cieszy się obecnie dużym zainteresowaniem, szczególnie w Europie Zachodniej. Hodowcy doskonale wiedzą, jakie mają one wymagania środowiskowe, czym je żywić i w jaki sposób pielęgnować, natomiast wiadomości dotyczące dziedziczenia cech morfologicznych charakteryzujących tę rasę są w praktyce niewystarczające. Już dawno, bo dobre kilkadziesiat lat temu ustalono, jakie geny warunkują czub, od którego pochodzi nazwa omawianej rasy oraz poznano dokładnie uwarunkowania genetyczne barwy upierzenia czy zmienności budowy piór. Podstawowe informacje o dziedziczeniu tych cech w pewnym stopniu ułatwią podjęcie decyzji o kojarzeniach poszczególnych odmian barwnych.
Słowniczek
Gen - jednostka dziedziczności, znajdująca się w chromosomie, niosąca informację genetyczną o jakiejś cesze.
Geny sprzężone z płcią - geny znajdujące się na chromosomach płci.
Geny autosomalne - geny znajdujące się na wszystkich chromosomach poza chromosomami płci.
Chromosomy - dosł. ciałka barwne. Zawierają uszeregowane geny. Liczba chromosomów w komórce i ich kształt są charakterystyczne dla danego gatunku. Chromosomy dzielimy na:
chromosomy płci - determinujące płeć osobnika
chromosomy autosomalne - warunkujące wszystkie pozostałe cechy.
Czubatość uwarunkowana jest dominującym autosomalnym genem Cr. Należy przypomnieć, że geny autosomalne znajdują się we wszystkich chromosomach, z wyjątkiem chromosomów płci, które wywierają decydujący wpływ na determinację płci. Koguty mają dwa homologiczne chromosomy płci, kury zaś tylko jeden. Homozygoty, czyli osobniki wytwarzające wszystkie gamety podobne o genotypie CrCr charakteryzuje duży czub, natomiast heterozygoty wytwarzające gamety dwóch rodzajów, a więc osobniki o genotypie Crcr mają mniejszy czub, którego identyfikacja u piskląt jednodniowych jest niekiedy dość trudna. Przy kojarzeniach homozygot CrCr z heterozygotami Crcr uzyskuje się potomstwo czubate, co wskazuje na dominację omawianego genu.
U niektórych czubatek polskich występuje wydłużenie piór po bokach policzków i pod dolną częścią dzioba, jest to tzw. brodatość uwarunkowana niekompletnie dominującym genem Mn,
u heterozygot o genotypie Mnmn zaznacza się duża zmienność polegająca na tym, że baki i broda są mniej widoczne.
Słowniczek
Allel - jeden z dwóch (lub więcej) wykluczających się genów, a więc jedna z przeciwstawnych cech (np. jastrzębiatość oznacza się jako "B", a jej alellem jest "b" - gen nie powodujący jastrzębiatości).
Homozygota - osobnik posiadający jednakowe allele danego genu (bb).
Heterozygota - osobnik posiadający różne allele danego genu (Bb).
Gen dominujący - przewaga jednego genu nad drugim. W formie heterozygotycznej np. Bb i homozygotycznej BB - osobnik będzie jastrzębiaty.
Gen recesywny - gen ustępujący genowi dominującemu. Np. gen niejastrzębiatości b w formie heterozygotycznej (Bb) nie ujawni się. Ptak będzie niejastrzębiaty dopiero w formie homozygotycznej bb.
W obrębie omawianej rasy jest wiele odmian barwnych, które przy kojarzeniach między sobą pozwalają na uzyskanie dużej zmienności pod względem barwy piór. Barwa upierzenia jest uwarunkowana działaniem wielu genów, zarówno autosomalnych jak też sprzężonych z płcią, dzięki czemu u kur występuje tak duża liczba odmian. Do tzw. barw pełnych zalicza się czarność oraz dominującą i recesywną białość, srebrzystość i złocistość. Barwą rozcieńczoną jest między innymi barwa niebieska charakterystyczna dla czubatek polskich.
Czarna barwa upierzenia uwarunkowana jest autosomalnym genem C (colour), przy czym ptaki o czarnej pigmentacji piór mają również w genotypie gen E (extention), który pozwala na rozprzestrzenienie się tej barwy na wszystkie partie upierzenia. Kojarząc więc ze sobą osobniki o genotypie CCEE uzyskuje się zawsze potomstwo idealnie czarne.
Dominująca białość dominuje nad barwą czarną i warunkuje ją działanie genu I (inhibitora), który hamuje ujawnienie się barwy czarnej. Osobniki o dominującej białości mają więc genotyp CCII i są homozygotyczne, natomiast u heterozygot CCIi spotyka się najczęściej na białym tle plamy lub punkciki.
Barwy srebrzysta i złocista są ukryte u kur czarnych i białych, lecz wszystkie odmiany tych ptaków mają je w genotypie. Uwarunkowane są one genami ulokowanymi w chromosomach płci. Wśród czubatek polskich są również odmiany o srebrzystym i złocistym upierzeniu.
Sprzężony z płcią dominujący gen S (silver) warunkuje srebrzystość, recesywny - złocistość. Dzięki mechanizmowi działania tych genów u potomstwa kojarzonych ze sobą kogutów złocistych z kurami srebrzystymi można otrzymać płcioznaczne, czyli różniące się barwą puchu pisklęta.
W takim przypadku kogut przekaże swoim córkom barwę złocistą, a kura synom barwę srebrzystą. Pisklęta po wylęgu będzie charakteryzowała zróżnicowana barwa puchu w zależności od płci. Kurki mają puch brunatnawy, kogutki jasnożółty.
Następną odmianą występującą wśród czubatek polskich jest odmiana jastrzębiata, zwana też krogulczą lub kukułczą, ale nazywana niesłusznie pręgowaną. U tych kur na ciemno zabarwionych piórach tworzą się białe prążki, które powstają w wyniku działania dominującego genu sprzężonego z płcią, hamującego odkładanie się barwnika w określonych miejscach pióra. Cechę tę wywołuje gen jastrzębiatości B. Jego recesywnym allelem jest gen b, nie powodujący jastrzębiatości. Kojarząc niejastrzębiate koguty z jastrzębiatymi kurami uzyskuje się niejednakowo upierzone pisklęta. Otóż koguty po wylęgu mają jasną plamkę na głowie, natomiast kury są jednolicie czarne.
Inną odmianą jest odmiana o niebieskiej barwie piór, przy czym wygląda ona nieco inaczej u kur niż u kogutów. U samca na szyi, siodle i w zgięciu skrzydła pióra są czarne lub niebiesko czarne. Samice mają barwę łupkowo-niebieską. Puch piskląt ma barwę zmienną, trudno jest czasem po wylęgu odróżnić czarne od ciemnoniebieskich. Barwę niebieską warunkuje autosomalny gen B1 (blue), który jest genem niekompletnie dominującym. Przy kojarzeniach osobników niebieskich uzyskuje się potomstwo czarne, niebieskie oraz niebieskie w białe plamy w stosunku 1:2:1.
Przy kojarzeniach czarnych z niebieskimi połowa osobników jest czarna i połowa niebieska. Natomiast w wyniku kojarzenia czarnych z czarnymi potomstwo jest zawsze czarne.
Omówienia wymaga również inna cecha upierzenia, a mianowicie szurpatość czy kędzierzawość, dość często rozpowszechniona wśród ptactwa domowego. Wywołuje ją niekompletnie dominujący autosomalny gen F. Homozygoty o genotypie FF charakteryzuje wykręcenie stosiny we wszystkich piórach. Promienie są zwinięte w loki. Dorosły ptak wygląda jak pokryty wełną
U heterozygot o genotypie Ff tylko w piórach konturowych oś jest wykręcona, ma przez to wklęsłą powierzchnię. Omawiana cecha nie dziedziczy się wiernie, w wyniku kojarzenia osobników szurpatych uzyskuje się również osobniki nie szurpate. Kury szurpate są niezdolne do lotu, nie mogą podfruwać na grzędy, występuje u nich większa śmiertelność niż u kur o normalnej budowie piór.
Poznanie uwarunkowań genetycznych niektórych cech zapewne ułatwi hodowcom podjęcie decyzji dotyczących kojarzeń określonych osobników.
Słowniczek
Fenotyp - wygląd osobnika (zauważalne cechy).
Genotyp - suma genów warunkujących cechy, zarówno zauważalne gołym okiem (fenotyp) jak i niewidoczne.
Mutacja - nagła zmiana genu, pociągająca za sobą zmianę fenotypową cechy.
Prof. dr hab. Ewa Świerczewska
Niniejszy artykuł ukazał się w numerze 11/2004 "Woliery")
